Bir sevkiyatın sınırda beklemesinin en yaygın sebebi araç değil, evraktır. Türkiye'den Avrupa'ya karayolu taşımasında birbirine benzeyen ama tamamen farklı işlevleri olan belgeler dolaşır. Hangisinin ne işe yaradığını bilmek, sınırda kaybedilen günün çoğunu geri kazandırır.
Bu yazıda ihracat sevkiyatında yolculuğa çıkan dört ana belgeyi ayırıyoruz.
CMR: taşıma sözleşmesinin kanıtı
CMR, 19 Mayıs 1956'da Cenevre'de imzalanan Karayoluyla Uluslararası Eşya Taşıma Sözleşmesinin kısaltmasıdır. Bu konvansiyon uyarınca düzenlenen taşıma senedi, yükün taşıyıcıya belirtilen durumda teslim edildiğini ve bir taşıma sözleşmesinin kurulduğunu kanıtlar.
Üç asıl nüsha hâlinde düzenlenir:
- Birinci nüsha göndericide kalır
- İkinci nüsha yükle birlikte yolculuk eder
- Üçüncü nüsha taşıyıcıda kalır
Sık yapılan bir hata: CMR'yi sigorta poliçesi sanmak. CMR bir sözleşme belgesidir, teminat belgesi değildir. Taşıyıcının sorumluluk sigortası (CMR sigortası) ayrı bir poliçedir ve konvansiyonun çizdiği sorumluluk sınırları içinde işler.
A.TR: serbest dolaşım belgesi, menşe belgesi değil
A.TR Dolaşım Belgesi, eşyanın Türkiye–AB Gümrük Birliği kapsamında serbest dolaşımda olduğunu gösterir. T.C. Ticaret Bakanlığı'nın ifadesiyle A.TR belgesi "eşyanın serbest dolaşım durumunda olduğunu gösteren bir belge olup eşyanın menşeini göstermez."
Bu ayrım önemsiz görünür ama değildir. Malın nereden geldiği ile serbest dolaşımda olup olmadığı iki ayrı sorudur ve iki ayrı belgeyle cevaplanır.
EUR.1: menşe belgesi
EUR.1 Dolaşım Belgesi, eşyanın ilgili anlaşma kuralları çerçevesinde menşeli olduğunu kanıtlar. Tercihli tarife uygulanmasını sağlar.
A.TR yerine EUR.1 düzenlenmesi gereken durumlar vardır: işlenmemiş tarım ürünleri ve Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (AKÇT) listesindeki ürünler için A.TR değil EUR.1 kullanılır. Serbest ticaret anlaşması yapılmış üçüncü ülkelere yapılan sevkiyatlarda da menşe esas alınır.
T1: transit beyannamesi
Serbest dolaşımda olmayan eşyanın, gümrük gözetimi altında bir noktadan diğerine taşınmasını sağlar. AB statüsündeki eşya için T2 kullanılır.
Transit beyanının açılabilmesi için genellikle ticari fatura, çeki listesi, CMR taşıma senedi, çekici ve dorse plakaları ve varsa özel izin belgeleri istenir.
Hangisi ne zaman?
| Belge | Neyi kanıtlar | Ne zaman |
|---|---|---|
| CMR | Taşıma sözleşmesi ve teslim | Her uluslararası karayolu sevkiyatında |
| A.TR | Serbest dolaşım (menşe değil) | Gümrük Birliği kapsamındaki sanayi ürünlerinde |
| EUR.1 | Menşe | Tarım ürünleri, AKÇT ürünleri, STA ülkeleri |
| T1 | Transit gözetimi | Serbest dolaşımda olmayan eşyada |
Bunların yanına ticari fatura, çeki listesi, ihracat beyannamesi ve ürün grubuna göre değişen ek belgeler (ADR uygunluk, sağlık sertifikası, uygunluk belgesi) eklenir.
Evrakı kimin hazırlayacağını Incoterms belirler
Belgelerin masrafı ve sorumluluğu, satış sözleşmesindeki teslim şekline bağlıdır. EXW'de ihracat gümrüklemesi alıcının işidir; DDP'de ithalat vergisi satıcıya yazılır. Aynı yük için bu iki uç arasındaki fark, ciddi bir maliyet ve sorumluluk farkı demektir.
Bu yüzden evrak listesini teslim şeklinden bağımsız çıkarmıyoruz. İkisini birlikte konuşuyoruz.
Çıkıştan önce kontrol ettiğimiz beş şey
- Fatura ile çeki listesindeki ağırlık ve adet birbirini tutuyor mu
- CMR'deki gönderici, alıcı ve teslim adresi doğru mu
- Ürün grubu A.TR mi EUR.1 mi gerektiriyor
- Transit beyanı için plaka bilgileri hazır mı
- Teslim şekli, kimin hangi masrafı üstleneceğini belirsiz bırakıyor mu
Bu beş başlık yük depodan çıkmadan netleştiğinde, sınırdaki bekleme süresinin büyük kısmı ortadan kalkar.
Evrak hazırlığını taşıma planından ayrı düşünmüyoruz. Parsiyel ve grupaj taşımaları ile komple taşımalarda belge akışı farklı ilerler; yükünüzün rotasına göre listeyi birlikte çıkarıyoruz. Teklif formunda evrakın hangi aşamada olduğunu belirtmeniz yeterli.
